KRIM

På midten av 1800-talet byrja Oslo Politikammer å fotografere straffedømde, mellom anna for at dei enklare skulle kjenne att kriminelle gjengangarar. I dette "forbrytaralbumet" finn vi også lokale personar som har vore på kant med lova i korte eller lengre periodar av sitt liv.

Ambolt, hammar og brennevin

Fange nr. 2841 avbilda i Botsfengeselet i 1889.  7 månader straffearbeid må Andreas tole her, i tillegg til tida i varetekt.                  Kjelde: Digitalt museum.

Plassen Runnane på Fengestad. Barndomsheimen til Erikka Abelsdotter (1865-1898). Personane på bildet kan være Torleiv og Elen Mulen som fekk skilt ut plassen som eige bruk i 1920.                                                     Kjelde: Førde bygdebok 2. 

Kyrkjevegen gjennom Feten og Veglo i Førde rundt 1888. Midt i bildet ser ein bedehuset og i same området skal foreldra til Andreas Skei ha sett opp sitt hus og smie.                                                                                                              Foto: K. Knudsen - Digitalarkivet

Andreas Rasmus Ellingsson Skei var født 19. mars 1862 på Feten under garden Skei i Førde.  Foreldra var Nelle Sophie Eriksdotter f. Angen på Via  og smeden  og minearbeidaren Elling Rasmusson, født på Via. Dei to traff kvarandre under arbeid på  Tefre og tok namnet Terva. Sidan oppheld dei seg nokre år på Vie, før dei fekk seg husmannstomt på Skei. I 1874 døydde faren Elling, berre 53 år gamal. Nelle sit att på Feten med tre born som lever og Andreas er yngst og einaste gut. Berre 12 år gamal vert han mannen i huset.

Etter Andreas var konfirmert, hausten 1877, var det på alvor ut i arbeid og bidra til familiens hushald.  Han hadde allereie drive litt i smia etter faren, så yrkesvalet fall naturleg. Han vart smed. Arbeidet var nok gjevande på mange måtar, slik som det å sjå eit ferdig smidd produkt som kunne brukast til noko praktisk. Men, det var også eit tøfft arbeid, å stå over grua, halde belgen i gang og svinge hammaren på det glødande metallet over ambolten, dagen lang.

Arbeidet førde han også rundt om kring på gardane rundt Førde, der verktøy og redskap gjerne skulle reparerast. Her fekk han sjølvsagt kontakt med andre på same alder, både tenestefolk og dei yngre vaksne på garden. Slik kom Andreas sommaren 1883 i kontakt med den fem år eldre Engela, yngste dotter til Ingebrigt Hole, som kjøpte garden på Hornnes i 1845. Denne kontakten førde med seg at Andreas vart far til ein gut i mars året etter.  

Men, det var ikkje Engela han skulle leve saman med resten av livet. Forholdet til Engela var truleg slutt før sonen deira kom til verda tidleg i 1884, og Anders hadde fleire jenter "på hand". Allereie i juni, på Jonsokdag same året, gjekk Andreas til alters og vart gift med den tre år yngre tenestejenta Erikka frå Fengestad. Ikkje fordi dei "måtte", dei var nok rett og slett forelska. I tillegg delte dei noko felles: Også Erikka hadde mista faren sin tidleg, så ho måtte også tidleg ut i arbeid, slik som Andreas. 

Det Andreas ikkje kunne vite i 1884, var at broren til Engela, som var odelsgut på Hornnes, døyr brått nokre få år seinare. Engela vert då jordejente og får då bruket på Hornnes. Ei jordejente var normalt det beste ein husmannsson kunne få tak i  på denne tida. Men, det vert uansett berre spekulasjonar i forhold til om Andreas reflektere over dette nokon gong. 

Med kona Erikka får Andreas ei dotter i 1885, 10 månader etter dei vart gifte. Ho kjem til verda på Fengestad, i huset til Erikka sine foreldre. Andreas bur framleis på Feten, i huset til mora, og har sitt arbeid der. Inntektene er marginale og Andreas grublar nok mykje på korleis han skal klare å skaffe seg kapital til eigen bustad for seg og familien sin. 

23 år gamal er han ein erfaren smed, men han har også lært at det finst andre varer det alltid er etterspørsel etter, og ikkje alltid så lett å få tak i  på bygda: Brennevin. Utfordringa var berre at slikt måtte kjøpast inn frå samlaga i byane og då kun for eige bruk. Vidaresal var strengt forbode. Så var dei ein hake til, ein måtte ha pengar å kjøpe for.  Ansvarlege for sal av brennevin selde ikkje på krita. Men, Andreas veit at dei som fekk tak i brennevin, lett kunne tene pengar på å selje dette lokalt, sjølv om det ikkje var lov. Han klekka ut ein riskabel, men snedig plan.

Hos postopnaren i Løkjene på Hafstad klarde han å lure til seg både postanvisningar og brevpapir, utan at Anna Sofie, dotter til postopnaren Nils Karlsson, la merkje til det.  Ho var opptatt med å handtere den daglege drifta av  postopneriet på vegne av faren, og merka seg ikkje med at det forsvant noko papir frå kontoret. I tillegg var Anna Sofie nett gift, så det var nok mykje for ho å tenkje på, på den tida.

Heime på Feten laga Andreas seg ein pen og pynteleg rekvisisjon, stila til Johannes Berg i samlaget i Bergen. Pålydande eit anker brennevin. Han brukte då agronomen på garden Skei, Mathias Slåtten, sitt namn som avsendar. Saman med ein forfalska postanvisning med rett beløp, sender han bestillinga i eit frankert brev til Bergen.  Andreas visste at posten mellom Førde og Bergen kjem og går to gonger i veka. Ei vekes tid seinare klarde han nattestid å sike seg inn på postopneriet. Her fann han det han såg etter. Eit brev stila til Mathias Slåtten, poststempla i Bergen. Det var akkurat slik han hadde tenkt, avsendaren har skrive ei stadfesting på at det bestilte brennevinet var sendt med Nordre Bergenhus Amts Dampskibe til Førde. Han tok med seg brevet.

Alle kjende alle i Førde på denne tida. Det vekte inga merksemd at Andreas henta ut sendinga som kom frå Bergen på dampskipskaia på Steinen.  Han berre viser fram brevet og får ankeret med seg heim.

Knappe 40 liter med brennevin varde i eit år, då var det tomt. Men, operasjonen var ein suksess, ingen kundar tysta på han og han sat att med gode pengar. Det var difor lett å ta avgjerda om å prøve ein gong til.

8. oktober 1886 laga Andreas ein ny rekvisisjon, denne gongen i namnet til Nils Aardal, ein person som truleg ikkje eksisterte i Førde på denne tida. Det gjorde til at han slapp bryderiet med å bryte seg innatt på postopneriet for å finne endå eit brev. Akkurat innbrotet, det var nok det mest risikable med operasjonen førre året. Eit brev til ein ukjend person ville sikkert berre verte returnert til avsendar, må han ha tenkt.

Eit nytt anker brennevin kom til Førde og Andreas kunne fortsette med si attåtnæring. Ting såg brukbart lyst ut for Andreas. Men, i Bergen sat ein brennevinshandlar med to falske posttilvisingar som han ikkje fekk veksla inn og politiet vart kopla på saka.

På nyåret i 1887 kom denne på bordet til lensmannen i Førde, Olai Elias Steen, på Bruland. Utover året fekk han sjekke agronomen Mathias Slåtten ut av saka. Mathias var både uvitande og uskuldig i noko falskneri. Men, etter ei tid kom det opp rykter om ulovleg sal av brennevin i bygda. Nokon hadde forsnakka seg til feil personar, gjerne i eit "godt lag" som fygje av brennevinet som var i . På haustparten banka lensmannen på døra til Andreas. Olai Steen var ein dyktig lensmann og flink med menneske. Han fekk fort fram ei delvis tilståing frå Andreas, nok til å sette han i varetekt fram til fleire bevis vart funne, og ei sak kunne reisast.

Erikka, som då gjekk høggravid på Fengestad hos mor si, reiste no inn til Førde for å ta seg av svigermora si i Feten.  Den to år gamle dottera var att hos bestemora på Fengestad. Medan Andreas sat i varetekt fødde Erikka ein dag i desember paret sitt andre born, ein son.

Etter at lensmann Steen hadde etterforska saka ferdig, dømde Underretten i Sunnfjord Andreas til 9 månader i fengsel. Andreas vedgjekk det meste som vart lagt fram i retten, men anka straffeutmålinga til Høgsterett. 20. februar 1888 fell ny dom i Høgsterett og her vert Andreas dømd til 8 månader straffearbeid ved Botsfengselet i Kristiania. Med frådrag for ein månad i varetekt vet det 7 månader på "Botsen".

Med ansvar for to små born, kone, mor og delvis også ei svigermor, får han utsett soninga eit knapt år. Men, i januar 1889 vert Andreas eskortert den lange vegen frå Førde til Kristiania. Ei reise som i seg sjølv var strabasiøs nok på vinterstid. Mest truleg gjekk reisa med dampbåtar rundt kysten, ei reise på 3-4 dagar.  

I fengselet vart han foreviga med eit fotografi for ettertida. 31. august 1889 vart Andreas lauslaten i frå fengselet i Kristiania. I lomma har han bilett til reisa heim, via Bergen. Vel heime fann han Erikka og mor si i stor sorg. Begge dei to små borna vart for kort tid sidan råka av den smittsame difteribasillen og døydde med fire dagars mellomrom. Dei vart begge gravlagde ved Førde kyrkje den 22. august, knapt 14 dagar før Andreas kom heim.

Andreas, Erikka og  Nelle går den korte vegen opp til kyrkja og til borna si grav og sørgjer. Så tek dei ei avgjerd saman: Vi flyttar frå Førde og reiser til Bergen og startar eit heilt nytt liv der, alle tre. Det vert slik, men det er ei anna historie.

 

 

                                                         Tekst: Vidar Fossen (C) 2026.                                           Kjelder: Justismuseet, Digitalarkivet, Nasjonalbiblioteket, Førde bygdebok 2.